Bà người Séc và cháu người Việt

Phần lớn cha mẹ người Việt dành gần như trọn ngày cho công việc. Vì vậy, việc chăm sóc con cái chuyển ra ngoài gia đình – vào căn bếp, phòng khách và khu vườn của những người bà Séc (Souralová, 2015a). Việc làm cha mẹ diễn ra ngay trên thị trường lao động: công việc kinh doanh riêng chiếm quá nhiều thời gian nên việc chăm con được giao lại cho người khác. Điều này còn được củng cố bởi chuẩn mực xã hội và chính sách ở Việt Nam, nơi thời gian nghỉ chăm con sau sinh chỉ kéo dài từ bốn đến sáu tháng. Theo thói quen, ông bà đã nghỉ hưu sẽ trông cháu để những người trong độ tuổi lao động có thể cùng lo kinh tế cho gia đình. Tuy nhiên, việc di cư của thế hệ thứ nhất đã hạn chế khả năng nhờ đến mạng lưới họ hàng để trông con (Alber & Drotbohm, 2015). Vì thế, các bậc cha mẹ người Việt tìm đến những người bà và người cô người Séc. Đó phần lớn là những phụ nữ đã đến tuổi nghỉ hưu, dù đây không phải là điều kiện bắt buộc. Cũng từ đó mà họ có hai cách gọi – với một số người trong chúng tôi, họ là “bà” nếu lớn tuổi hơn bố mẹ mình. Với những người khác, họ là “cô” nếu bằng tuổi bố mẹ. Trong bài viết này, tôi chủ yếu dùng từ “bà”, nhưng muốn nói đến cả hai nhóm.

Một trong những lý do chính để tìm đến người đã nghỉ hưu là niềm tin rằng khi về hưu, họ có nhiều thời gian hơn để trông trẻ (Souralová, 2015b). Chăm sóc trẻ em người Việt là một cam kết lớn về thời gian; Souralová (2020) nói về hai mô hình trông trẻ chính. Mô hình thứ nhất là trẻ sống ở nhà bà và gặp bố mẹ vào một số ngày trong tuần (chẳng hạn cuối tuần). Mô hình thứ hai là trẻ ở với bà vào ban ngày và tối về với bố mẹ sau giờ làm. Từ hai mô hình phổ biến này trong cộng đồng người Việt có thể thấy rằng một phần việc nuôi dạy con cái đặt lên vai các bà và các cô. Với thế hệ thứ hai người Việt tại Séc, phần ấy chủ yếu là quá trình lớn lên cùng văn hóa Séc. Điều đó cũng góp phần tạo nên một thế hệ đón cả Tết lẫn Giáng sinh. Dù không thể quy toàn bộ việc đón Giáng sinh cho riêng các bà – các yếu tố xã hội khác như trường học, bạn bè đồng trang lứa hay toàn cầu hóa nói chung đương nhiên cũng có vai trò – với nhiều người trong chúng tôi, chính các bà là người dẫn đường vào thế giới truyền thống Séc.

Bằng việc dẫn dắt chúng tôi vào thế giới truyền thống Séc, các bà đã tạo nên những ký ức then chốt cho việc hình thành bản sắc kép – điều mà người Việt trẻ cảm nhận rất rõ. Khi tôi phỏng vấn những người Việt trẻ đã trưởng thành trong khuôn khổ khóa luận cử nhân của mình, các bà và các cô nằm trong số những người được nhắc đến nhiều nhất – những người đã giúp họ định hướng bản sắc kép thông qua sự chấp nhận vô điều kiện (Kotlárová, 2025). Bản sắc kép không chỉ hình thành giữa hai nền văn hóa. Nó còn hình thành giữa hai gia đình. Ngày càng phổ biến việc người Việt trẻ coi mình là một phần trong gia đình của bà hay cô người Séc (Souralová, 2020). Mối quan hệ này không thay thế mối quan hệ với ông bà ruột; ngược lại, họ được làm giàu thêm khi cùng lúc thuộc về hai hệ thống gia đình. Mối quan hệ với những người bà không cùng huyết thống được vun đắp qua thời gian bên nhau. Còn thời gian bên ông bà ở Việt Nam thường ngắn ngủi và quý giá hơn (Souralová, 2020).

Các bà người Séc còn đảm nhận một vai trò đặc biệt khác. Nhờ mối quan hệ không cùng huyết thống giữa bà Séc và cháu Việt, họ cũng trở thành điểm tựa cho người Việt trẻ trong môi trường Séc. Những ký ức chung của hai bên tạo nền móng cho điều mà các cháu coi là “phần Séc của mình”. Cũng không thể bỏ qua vai trò của các bà đối với những người phụ nữ Việt. Nhiều bậc cha mẹ thế hệ thứ nhất đến Séc với suy nghĩ rằng họ sẽ không ở lại mãi mãi. Mục tiêu không phải là sống ở Séc, mà là trở về quê hương. Vì vậy, nhiều người thuộc thế hệ thứ nhất không thấy lợi ích của việc học tiếng Séc hay xây dựng quan hệ gần gũi với người thuộc cộng đồng đa số (Souralová, 2020). Những người bà Séc đón con của phụ nữ Việt vào gia đình mình cũng có thể trở thành người dẫn đường vào văn hóa Séc cho chính các mẹ. Họ không thay thế vị trí người mẹ của những phụ nữ này, nhưng có thể trở thành điểm tựa giúp họ định hướng trong môi trường Séc. Chẳng hạn khi làm bài tập về nhà, vì nhiều bài đòi hỏi hiểu biết về thực tế và phong tục Séc (nhất là các môn tìm hiểu tự nhiên – xã hội và quê hương ở bậc tiểu học).

Mối quan hệ này không chỉ thú vị ở góc độ cá nhân. Nó còn cho thấy chính quan niệm về chăm sóc đang thay đổi ra sao ở Séc. Mô hình bảo mẫu phổ biến ở nước ngoài là phụ nữ thuộc xã hội đa số, thường có địa vị kinh tế – xã hội cao hơn, thuê phụ nữ di cư trông con cho mình (Souralová, 2020). Mô hình Séc – Việt lại hoàn toàn đảo ngược hình dung ấy. Những phụ nữ Việt di cư sang Séc coi cốt lõi của vai trò làm mẹ là lo đủ điều kiện vật chất cho con cái, và vì thế họ tìm người trông trẻ – ngay cả khi địa vị kinh tế – xã hội của họ có thể thấp hơn (nhất là trong giai đoạn đầu di cư). Ngược lại, các bà hay các cô là phụ nữ thuộc cộng đồng đa số, ở tuổi nghỉ hưu không phải phụ thuộc vào nguồn thu nhập này để sinh sống. Động lực của họ chủ yếu đến từ niềm vui được chăm sóc trẻ nhỏ (Souralová, 2015a).

Trải nghiệm tôi chia sẻ ở đây không phải là chung cho toàn bộ thế hệ thứ hai người Việt ở Séc. Nhiều khả năng các thành viên của thế hệ thứ hai đã từng gặp những người cô hay người bà Séc, nhưng không phải lúc nào cũng hình thành mối quan hệ gia đình không cùng huyết thống. Trong một số trường hợp, vai trò chính của những người chăm sóc này là dạy tiếng Séc cho trẻ em người Việt, chứ không phải chăm sóc lâu dài. Và mối quan hệ gia đình ấy cũng có thể không hình thành ngay cả khi việc chăm sóc kéo dài nhiều năm. Tuy vậy, điều đó không thay đổi thực tế rằng các bà, các cô người Séc là một hiện tượng quan trọng trong quan hệ Séc – Việt.

Nhờ những mối quan hệ như thế, ngày nay chúng tôi có thể ăn guláš lẫn phở với cùng một tình yêu – thứ tình yêu để lại trên đầu lưỡi hương vị của ký ức tuổi thơ. Không phải vì chúng tôi buộc phải chọn giữa hai thế giới, mà vì chúng tôi đã học được cách sống trong cả hai cùng lúc.

Hãy chọn một đáp án – bạn sẽ thấy ngay đúng hay sai, và vì sao.